Jonathan Holslag On world order and disorder

Als Poetin het slim speelt, loopt hij alsnog met de buit weg

Dat de EU-leiders nauwelijks van zich lieten horen na de ramp met vlucht MH17 was een grandioze misser, zegt de expert Jonathan Holslag. ‘Als Europa niet de forcing voert, kan Vladimir Poetin een doorbraak forceren. En blijven de Europeanen verzwakt achter.’

Het is behoorlijk uitputtend te trachten een generalist in de diepte te zijn’, zucht Jonathan Holslag aan het einde van het interview, waarin hij anderhalf uur lang zijn geostrategische visie heeft uiteengezet. ‘Alle stukjes van de puzzel leggen is intrigerend maar het vergt veel studiewerk. De ene dag ben je bezig met een rapport over de nieuwe antiduikbootsystemen in de Oost-Chinese zee, de volgende dag met de betalingsbalansen in Europa.’

Holslag maakte als academisch wonderkind – ondanks zijn indrukwekkende cv is hij nog maar 33 jaar – naam met zijn opiniestukken en mediaoptredens over de opmars van China. Maar de jongste jaren stapte hij steeds vaker uit zijn comfortzone. Dat leverde begin dit jaar ‘De kracht van het paradijs’ op, een even dik als ambitieus boek waarin Holslag het gebrek aan visie, eenheid en assertiviteit van Europa op het wereldtoneel hekelt.

Ook in volle Oekraïne- en Gazacrisis is het weer van dat, zegt Holslag. ‘De Europese Unie slaagt er maar niet in om met één stem te spreken over brandhaarden in de eigen achtertuin. Daardoor ondergraaft ze haar legitimiteit. Veel burgers verwachten ook al lang niet meer dat Europa nog iets in de pap te brokken heeft. De EU heeft de afgelopen jaren een reuzenkans gemist om haar buitenlands beleid te versterken. In deze tijden van strategische hoogspanning speelt Europa geen rol van betekenis meer.’

Heeft Herman Van Rompuy een grote fout gemaakt door te zwijgen na de crash van MH17?  ‘Het was zeker een gemiste kans. Een sterke reactie was op zijn plaats geweest, hoe symbolisch die dan ook zou zijn. Zo’n teken van Europese solidariteit had de Russen een signaal gegeven dat ze te ver waren gegaan in Oekraïne en had de eigen bevolking getoond dat Europa de krachten kan bundelen.’

Komen er nu wel EU-sancties? ‘Als we onszelf respecteren als politieke speler zijn sancties op hun plaats. Die sancties moeten heel concreet en heel gericht zijn. Dat wil ook zeggen dat ze heel gemakkelijk stilletjes en een voor een ongedaan kunnen worden gemaakt.’

U had het na de crash over een 9/11 voor Europa. ‘Toen ik hoorde van vlucht MH17 dacht ik: daar gaat Poetins plan om van Rusland het politieke machtscentrum van Eurazië te maken. Maar de meeste Europese landen zijn niet bereid Poetin lik op stuk te geven voor het neerhalen van vlucht MH17. Landen als Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk hebben een bijna wanhopig verlangen opnieuw tot een pacificatie te komen, ondanks de harde taal die ze spreken. Een gezond revanchisme ontbreekt in Europa. Als Poetin het een beetje goed speelt, denk ik dat hij alsnog met de buit gaat lopen.’

U denkt dat dit alsnog in het voordeel van Poetin uitdraait? ‘Het eindspel in Oost-Oekraïne zal met een aantal maanden verlengd worden. Er komt nu een onderzoekscommissie die de bewijslast bij de rebellen legt. Ik heb op dit ogenblik geen indicatie dat men ook het Kremlin zal viseren. Er zijn heel veel manieren om rond de politieke eindverantwoordelijkheid van Poetin heen te dansen. Als Europa hier niet de forcing voert, kan Poetin op zijn beurt een doorbraak forceren in het overleg met de rebellen. Hij kan dan na een aantal maanden vanuit het Kremlin neerdalen als redder van Oost-Oekraïne. En Europa blijft verzwakt achter.’

Is het beleid tegenover Rusland te zeer op Poetin gericht? ‘Poetin staat op het toppunt van zijn prestige. Maar hij staat op twee fronten onder druk. Hij dreigt de bruggen op te blazen met het Westen en ondervindt grote druk langs het oosten van China. Europa moet daarom meer inzetten op dialoog. We moeten kritische stemmen proberen te bereiken in Moskou. Want vergis je niet, die zijn er. In academische, politieke en zelfs militaire kringen is er kritiek op het roekeloze beleid van Poetin.’

‘We moeten ons ook met de Russische zakenwereld kunnen engageren, buiten Gazprom om. Journalisten en denktanks in Rusland zijn bijzonder negatief over de Europese Unie. Ze nemen ons niet ernstig en noemen ons het schoothondje van de VS. We moeten met publieke diplomatie die perceptie van de EU bij opinieleiders trachten te beïnvloeden. Nu zijn we op dat terrein nauwelijks actief.’

Deze week bleek Europa ook totaal afwezig in die andere grote crisis, de slachtingen in Gaza. ‘Europa heeft geen Midden-Oostenbeleid, tout court. De uitzichtloosheid die van de televisieschermen druipt, begint op het voluntarisme en de belangstelling van de Europese publieke opinie te wegen. Er is het onuitgesproken idee dat de brandhaarden in het Midden-Oosten ongecontroleerd zullen uitbranden. Dat de betrokken partijen zichzelf wel zullen uitputten en dat het conflict niet zal overslaan naar Europa. De urgentie om een sterk Europees beleid te voeren, onafhankelijk van de VS, is daarom erg gering. Dat is een misvatting.’

In welke zin is de Gazacrisis een bedreiging voor Europa? ‘De Syriëstrijders bewijzen dat de crisis nu al overslaat naar Europa. In het thuisland is er een toenemende radicalisering. Dat versterkt dan weer de weerzin tegen integratie van minderheidsgroepen bij ons.’

‘Je hebt ook een zeer negatieve perceptie van Europa in het Midden-Oosten. Vroeg of laat zal die ontwrichting van het Midden-Oosten ook onze economische belangen bedreigen. Denk maar aan de koopvaardij via de Rode Zee en het Suez-kanaal, de investeringen in de energiesector, de expatgemeenschappen die we daar hebben. Geen enkel westers bedrijf kan nog zakendoen in Noord-Afrika zonder enorme veiligheidsmaatregelen.’

Dan is er de vraag waarnaar die anarchie in het Midden-Oosten leidt. ‘We zijn nu 180 miljoen mensen in de regio in de totale wanhoop aan het duwen. Het lijkt me onwaarschijnlijk dat die atomisering nog tien, twintig jaar kan doorgaan. We gaan een nieuwe machtsconcentratie krijgen die wellicht Europa niet echt gunstig gezind zal zijn.’

Hoe kan Europa zich daartegen wapenen? ‘Ik ben de eerste om te pleiten voor investeringen in harde macht en militaire slagkracht. Dat moet een zekere veiligheid garanderen. Maar er is veel meer nodig. Tegen 2050 zal de bevolking in Noord-Afrika en het Midden-Oosten 700 miljoen zielen tellen. Meer dan de Europese Unie dus. We moeten daarom ook inzetten op een goede verstandhouding met belangrijke regionale spelers als Turkije en Iran.’

‘We moeten een actief beleid voeren ten opzichte van Israël en Palestina. Het nationalisme en de antiwesterse sentimenten in de regio draaien rond die as. We moeten ook erkend worden als een strategische speler, een buffer in de spanningsvelden. We moeten nadenken over een economisch model om een heel snel groeiende bevolking te absorberen in snel uitdijende grootsteden. Maar we staan nergens. Europa zal op korte en middellange termijn de realiteit van het Midden-Oosten blijven ondergaan.’

Kan Europa er nog onderuit om zich te mengen in Gaza? ‘Er bestaat geen quick fix voor het Midden-Oosten. Maar Europa kan zich evenmin wegsteken achter de Middellandse Zee en een gordel van plaatstaal. Europa kan geen grootschalige versie van Israël worden met muren en prikkeldraad. De vlucht vooruit en een ambitieus plan is onze enige uitweg. Een groot deel van de toekomst van Europa wordt bepaald in het stof en het zand van het Midden-Oosten, alleen al omwille van de demografische trends. Als we nu niet overschakelen naar een meer robuust beleid in de regio ondervinden we daar later grote gevolgen van.’

Maar de Amerikanen bepalen de agenda in dat gebied. ‘De strategische dominantie van de VS maakt onze beleidsmakers lui en dom. De Amerikanen zetten de toon, of we het willen of niet. Ons neerleggen bij die leidinggevende rol is wel verleidelijk, maar dat ontneemt ons de kans en de plicht zelf na te denken hoe de wereld rondom ons eruit ziet. We verzuimen zo ook uit te leggen aan de bevolking waarom bepaalde inspanningen belangrijk zijn, waarom investeringen in defensie nodig zijn, waarom we onze nek zouden moeten uitsteken in het Midden-Oosten.’

Europa geldt intussen als het schoothondje van de VS. ‘Ik blijf overtuigd van een stevig trans-Atlantisch partnerschap. Maar Europa moet een meer autonome politiek voeren ten opzichte van de buren, een fijngevoeliger en gesofisticeerder beleid dan het Amerikaanse polariseren. En voor landen als Rusland, Turkije, Saudi-Arabië en Iran telt nu eenmaal hoeveel militair gewicht je in de schaal werpt. Zonder die militaire component zullen ze Europa nooit ernstig nemen als strategische actor.’

Gaan de VS Europa daarin laten begaan? ‘Ik denk dat er geen klaar Europabeleid is in Washington. De ene dag trachten de VS ons mee te sleuren in hun Stille Oceaanstrategie. De andere dag verwijten ze ons onvoldoende onze taak op te nemen in de gordel van onzekerheid. Het gaat niet op steeds Europa met het vingertje te wijzen.’

Schuilt in het handelsakkoord tussen de EU en de VS ook niet het gevaar dat Europa de underdog wordt? ‘Ik vraag me echt af wat de baten zijn voor Europa. Ik ben niet overtuigd door de euforische berichten vanuit de Europese Commissie. We moeten heel voorzichtig zijn dat we ons vanuit onze frustratie met China geen vliegen laten afvangen door de Amerikanen.’

‘De Europese economie wordt meer en meer in de tang genomen door de G2 van de VS en China. In de onderbouw van onze economie – staal, elektronica, machinebouw – verliezen we heel snel terrein aan China. In de bovenbouw van onze economie, de geavanceerde industrie en dienstensector verliezen we heel snel terrein aan de Amerikanen. Misschien bespoedigen we die trend nog met dat handelsakkoord.’

Liever geen handelsakkoord dan? ‘Ik schiet dat akkoord niet meteen af. Maar we moeten met goede kritische studies komen. Het is een mogelijke game changer, maar hopelijk niet ten koste van de Europese Unie. Die wending kunnen we ons niet veroorloven: economisch, sociaal en al helemaal niet politiek.’

De nieuwe Europese leiders, waaronder Jean-Claude Juncker, weten wat hen te doen staat? ‘Veel hangt af van het voluntarisme van Juncker in strategische dossiers als nabuurbeleid, energieveiligheid, immigratie, en buitenlands beleid. Maar die aandacht kan ook averechts werken, net zoals Guy Verhofstadt fungeert als de stoorzender waarop de eurosceptici graag schieten.’

Dat geeft te denken over de Europese democratie. ‘Ik ben er niet van overtuigd dat de huidige Europese democratische structuren er over tien, twintig jaar nog zullen zijn. Je mag de negatieve impact van armoede en onzekerheid op de politiek niet onderschatten. De antwoorden van de beleidsmakers om de crisis te bezweren overtuigen me niet. Er is ook geen stap gezet naar een nieuw economisch ontwikkelingsmodel dat de 500 miljoen Europeanen weer met vertrouwen naar de toekomst doet kijken.’

‘We staan op een keerpunt. Voor het eerst in de geschiedenis zijn de pragmatische partijen in de verdrukking geraakt in veel lidstaten. Dat maakt besturen aartsmoeilijk. Kan de Europese Unie zich staande houden als er nieuwe zeepbellen aankomen?’

Kris van Haver en Erik Ziarczyk