Jonathan Holslag On world order and disorder

Onrust in Europa’s achtertuin

Holslag reist langs de randen van Europa, van Groenland tot Oekraïne en van Litouwen tot Noord-Afrika, en spreekt daar met politici en gewone burgers. Hij ziet dat veel mensen bang zijn: voor terrorisme, voor migratie, voor Rusland. Maar worden hun veiligheid, waarden en welvaart ook echt bedreigd? Onderweg, op Schiphol, neemt Holslag ruim de tijd om vragen te beantwoorden over zijn reizen langs de Europese rafelranden.

Wat is uw werkwijze in dit project? Bent u de professor die zich uitgebreid voorbereidt achter het bureau of gaat u als verslaggever ter plekke kijken? Wat voor mensen spreekt u voor deze verhalen?

“Ik lees natuurlijk veel. Maar ik wil ook zelf het land in, zien wat er gebeurt, wie je tegenkomt. Reizen is aanvaarden van de verandering, het is alleen waardevol als je jezelf twijfel gunt. Ik wil de omgeving absorberen, de geuren, de kleuren, de indrukken.

“In Kaliningrad (een Russische enclave aan de Oostzee, red.) had ik een afspraak met militairen en ik zei dat ik graag de militaire installaties wilde bekijken. Dat leidde tot nervositeit, dat kon niet. Toen ben ik gewoon gegaan. Ik kwam een man met een bootje tegen die vaak Russische toeristen rondleidde en we zijn gaan varen. Dat zijn dingen die je niet kunt voorbereiden.

“Meestal plan ik afspraken in de middag, de rest van de dag breng ik door met kijken, luisteren, observeren. Soms krijg ik ter plekke suggesties: je moet daar eens naar toe. Zo kreeg ik in Wit-Rusland een uitnodiging voor de Chinese investeringszone. Daar is een heel bos voor gekapt, maar de Chinezen moeten nog altijd komen.

Ik probeer de aanpak van Herodotus en Thucydides te combineren: het aanvoelen van de samenleving en de analyse van de machtspolitiek. Ik ga op zoek naar de combinatie van analyse, geschiedenis en observaties. Wat is het verhaal achter het vertoon?

“Het is fantastisch om dit te doen. Ik kan een markt op en ik kan met presidentiële adviseurs spreken. Ik praat met mensen die aan het roer staan, of ik loop een kroeg binnen. Als je alleen in de vergaderzalen blijft, krijg je geen goed beeld.

“Ook kijk ik naar wat er cultureel leeft. Ik ga naar historische musea, naar het ballet. Zo sprak ik in Sint-Petersburg Duitse industriëlen en mensen van Gazprom tijdens een voorstelling van het Mariinskiy-ballet.”

Wat is uw bedoeling met dit project?

“We zijn de grip op de randen van Europa, onze achtertuin, aan het verliezen. Ik wil advies geven aan onze beleidsmakers. Er is te weinig onafhankelijk Europees denkwerk, de denktanks die er zijn worden vaak gefinancierd met Amerikaans, Russisch en Chinees geld. Intussen is in Washington het buitenlands beleid onbetrouwbaar geworden. Angela Merkel heeft terecht gezegd: Wij staan er nu alleen voor. De urgentie is groter dan ooit.

U gaat op zoek naar de rafelranden van Europa. Drie jaar geleden verscheen uw boek ‘De kracht van het paradijs’, over Europa in een steeds meer door Azië gedomineerde wereld. Heeft het paradijs nu zijn glans verloren?

“Ook voor mijn boek was ik al langs de meeste van deze rafelranden gereisd. Nu doe ik dat opnieuw. Het is een ambitieus project. Ik reis van Groenland, via de Balkan en de Levant naar Gibraltar. De vraag is: hebben we intussen meer macht ingeleverd?

“Sinds ‘De kracht van het paradijs’ uitkwam is de Europese positie verzwakt. Het is moeilijk om stand te houden in de concurrentie met China en de Verenigde Staten. En nu de Brexit, die kost ongelofelijk veel kapitaal en energie die we dus niet kunnen steken in het versterken van de Europese samenleving.

“Aan de andere kant zijn er de winst van Macron, het uitblijven van de dijkdoorbraak van Wilders en de traditionele macht die in Duitsland dominant lijkt te blijven. Dat biedt een window of opportunity voor versterking van Europa, als Macron en Merkel samenwerken. Kijk, ik ben niet voor Europese eenheidsworst of een Eurocratie. Europa moet net kracht putten uit de diversiteit, maar anderzijds moeten we de krachten bundelen als het op cruciale belangen aankomt: handel, energie, veiligheid, etc.

“In het boek voorspelde ik al dat er een moeilijke periode aan zou komen. Onze welvaart en welbevinden staan verder onder druk. Er zijn nog altijd minder mensen aan het werk in de particuliere sector dan vóór de crisis, in 2009. Het lukt nog niet om genoeg banen te scheppen. De koopkracht in veel landen groeit nauwelijks.

“Nederland is een goed voorbeeld: de economie groeit, er komen weer meer containers naar Rotterdam, maar de mensen houden aan het eind van de maand niet veel geld over. Bovendien zijn er veel banen gecreëerd in sectoren waar het welbevinden laag is: detailhandel, transport en schoonmaken.

“In mijn boek betoogde ik dat we op een positieve manier verder moeten gaan op wat in het verleden verwezenlijkt is. Maar wat ik zag was de ontmanteling van de welvaart en het welbevinden in ons werelddeel. En dat is onaanvaardbaar.

“We moeten streven naar verbetering en daarvoor is verantwoorde machtspolitiek nodig. Je moet macht verbinden met idealen, anders wordt het opportunisme. In een verzwakte samenleving kun je geen macht ontwikkelen en daarom moet de overheid het vertrouwen van de bevolking houden.

“Het gaat erom de welvaart en het welbevinden op peil te houden, zodat mensen een volwaardig leven kunnen leiden. Dat is een humanistisch ideaal. Ik vind dat we mensen moeten aanmoedigen om zoveel mogelijk hun talenten te ontwikkelen.”

“De ideale samenleving voor mij is er een waarin meer ruimte is voor zelfontplooiing. Dat is vooruitgang, dat is wat Europa onderscheidt: het humanistisch gedachtegoed, dat moeten we vasthouden.

“Dat is de paradox: we zijn rijk, maar we hebben geen tijd voor ons gezin, we eten niet gezond, veel mensen zijn niet gelukkig in hun werk. Veel mensen hebben het gevoel hun tijd te verdoen, dat is verschrikkelijk. Zelfs in een gelukkig land als Nederland is dat nog twintig tot dertig procent.”

Wat ziet u langs de rafelranden van Europa, wat leren de reizen u?

“Rusland probeert enigszins te deëscaleren, na de Oekraïnecrisis. Dat zie je in de Baltische staten. De Russen zijn bevreesd voor overstretch, het gevaar dat een grootmacht te veel hooi op zijn vork neemt. Ze zoeken meer samenwerking met China en blijven Oost en West slim tegen elkaar uitspelen om zo hun invloed te maximaliseren. Maar het Russische leger loopt inmiddels op zijn tandvlees.

“Het Westen probeert het evenwicht te vinden tussen afschrikking en samenwerking. Maar Europa is verdeeld, de Oost-Europese landen hebben een lastige geschiedenis met Rusland. Er is een gebrek aan coördinatie tussen de EU-lidstaten en de Europese diplomatie is te zwak. Dat zorgt ervoor dat nauwelijks efficiënt kunnen onderhandelen met de regionale grootmachten.

“Neem Turkije. Vanuit geopolitiek standpunt Turkije is voor Europa onmisbaar, net als Rusland. De machtsconcentratie rond Erdogan is echter problematisch geworden. Het is bijna een persoonscultus. Heel gevaarlijk: sterk leiderschap in een zwak land. Dat leidt tot meer nationalisme en roekeloosheid. Maar we hebben amper een strategie om met Turkije om te gaan. Een tijd geleden startten we toetredingsonderhandelingen, maar niemand wil dat land echt bij de club, zodat er geweldig veel frustratie in Ankara bestaat, wrok zelfs jegens het Europese bedrog, en zo drijven we de Turken nog verder in nationalisme. Dat we argwanend staan tegenover de Turken, dat begrijp ik, maar je hebt wel een strategie nodig, een einddoel voor de relaties met het land.

“Europa moet duidelijk maken waar het staat. Realpolitik bedrijven én een rolmodel blijven voor andere landen. Die waren vroeger oprecht geïnteresseerd in wat er hier gebeurde, dat zijn we kwijt. Maar we moeten niet preken met het opgeheven vingertje, terwijl de onverdraagzaamheid bij onszelf toeneemt. Preken heeft ook geen zin als onze eigen samenleving kapot gaat. Geen invloed zonder macht en geen macht zonder eenheid binnen de samenleving.

“Mijn ruwe inschatting van de politieke stemming in de EU: eenderde van de kiezers is afgehaakt, eenderde stemt op het centrum, eenderde kiest voor de extremen. De effecten van die verdeling op de praktijk hangen voor een groot deel af van het kiesstelsel in ieder land.

“Uit de Eurobarometer blijkt allang waarover de Europeanen zich zorgen maken: migratie, werkloosheid en inflatie. De instroom van vluchtelingen is ondertussen flink beperkt in vergelijking met een paar jaar geleden, maar in Zuid-Europa gaat er nog veel mis.

“Met enkele landen in Noord-Afrika zijn er bilaterale akkoorden gesloten over het terugsturen van migranten. Laten we eerlijk zijn: die landen beschermen ons al, aan de grenzen van Marokko en Algerije worden vluchtelingen gewoon teruggestuurd.

“Zo worden we op een cynische wijze afgeschermd. Duizenden mensen verdrinken in de Middellandse Zee of verhongeren in de Sahara. Maar let op: nooit in de geschiedenis heeft een rijke samenleving zich met muren kunnen afschermen tegen vluchtelingen. Vergelijk de situatie met het Romeinse Rijk: de Romeinen hadden de limes, de grens waar vreemdelingen buiten moesten blijven. Later werd die bewaakt door foederati, bondgenoten onder die vreemde volkeren. En toen ze die niet meer konden betalen werd het rijk onder de voet gelopen. Europa moet gene muren bouwen, maar een invloedssfeer.

‘In de EU is eenderde van de kiezers afgehaakt, eenderde stemt op het centrum, eenderde kiest voor de extremen’

“Ja, de angst van een deel van de Europese bevolking is terecht: migratie is een bedreiging voor een zwakke samenleving met veel werkloosheid. Maar dat komt ook door onze eigen zwakte. Voor een sterke samenleving, zoals de VS honderd jaar geleden, is migratie geen probleem. De kern van het probleem is het verzwakken van onze economie en samenleving.

“De migratiedruk is de grote uitdaging in onze omgeving. We moeten heel ambitieus werken aan een invloedssfeer rondom ons. En we hebben een actieve investeringspolitiek nodig, een Marshallplan voor Noord-Afrika. Dat is belangrijker dan investeren in China. Wij moeten onze eigen zijderoute uitrollen, investeren in transport, havens, spoorwegen, maar ook glasvezelkabels. Dat bedoel ik met een invloedssfeer, een politieke invloedssfeer. Minder steun aan dictators en minder onze normen proberen opleggen, maar méér proberen fungeren als economische partner en onze normen proberen promoten door het zelf heel goed te doen. Macht slimkoppelen aan kernbelangen en idealen, daar gaat het om in de diplomatie.”

Even over uw keuzes: Horen Groenland en Mali wel thuis in deze serie? En Groot-Brittannië en Ierland staan niet op uw programma, terwijl die landen met het oog op de Brexit juist interessant kunnen zijn.

“Het is waardevol om soms van binnen naar buiten en soms van buiten naar binnen te kijken. Over Groot-Brittannië en Ierland heb ik wel gedacht, misschien komt het er nog van. Ik maak me veel zorgen over het Verenigd Koninkrijk, de Britten hebben zichzelf buitenspel gezet. Ze krijgen straks bevoegdheden terug, maar wat doen ze ermee? Houden ze uitverkoop voor de Chinezen?

“Het risico bestaat dat het Verenigd Koninkrijk zichzelf kapotmaakt. Dat gaat leiden tot verarming en politieke fragmentatie, ook tussen de generaties. Er zijn veel boze Britse jongeren die niet voor de Brexit en premier May hebben gestemd. Misschien zien we straks wel een omgekeerde braindrain, van Britten die naar het buitenland vertrekken.”

Waar komt uw fascinatie met reizen vandaan, hebt u die van huis uit meegekregen?
“Integendeel, ik heb een eenvoudige achtergrond, mijn vader was schoenmaker en mijn moeder huisvrouw en later maatschappelijk werker. Mijn eerste buitenlandse reis maakte ik toen ik achttien was. Nu heb ik het gevoel geprivilegieerd te zijn dat ik dit werk mag doen.”

China-kenner holslag leidt ook generaals op

Jonathan Holslag (36) is docent internationale politiek aan de Vrije Universiteit Brussel. Hij geldt vooral als kenner van Azië, met name China, maar publiceert ook over internationale ontwikkelingen in andere regio’s. Zijn boek ‘De kracht van het paradijs’ (2014) gaat over de toekomst van Europa. Holslag schrijft veel voor vakbladen, maar artikelen van zijn hand verschijnen ook geregeld in internationale media zoals The Guardian, The South China Morning Post en Foreign Policy. Naast zijn werk aan de VUB geeft Holslag les aan enkele defensiecolleges, onder meer aan de opleiding voor generaals bij de Navo. Ook is hij adviseur van Eurocommissaris Frans Timmermans.

Leave a Reply