Jonathan Holslag On world order and disorder

Het land van de aftakeling

7313619In 2017 en 2018 reisde ik langsheen de Europese buitenrand: van Groenland tot Sint-Petersburg, van Sint-Petersburg tot Caïro en van Caïro tot Gibraltar. Mijn objectief was te evalueren waar we staan vijftien jaar nadat de Europese Unie haar eerste veiligheidsstrategie publiceerde. “Een veilig Europa in een betere wereld,” was toen de belofte. Wat is ervan gekomen? Mijn bevindingen rapporteerde ik aan de Europese leiders, maar voor Knack en Trouw mocht ik om de twee weken ook een uitgebreide reportage schrijven. Dit was de negende aflevering.

CHISINAU – Ofschoon Moldavië geen kust heeft, werd ik in dit land voor het eerst in mijn leven zeeziek. Het was de staat van de weg die mij twee keer deed stoppen omdat mijn spijsverteringsstelsel het niet hield. Beeldt het u zich in: honderden kilometers asfalt, door de schroeiende zomerzon en vrachtwagens vervormd tot een strook van golven, kraters en scheuren, met langs die weg twee monotone rijen notelaars, eindeloze rijen notelaars met hun stammen witgekalkt, en daarachter het even eindeloze zware, zwarte, omgeploegde akkerland. Aan de kant van de weg volgen oude vrouwtjes geïntrigeerd naar het laveren van mijn oude Mercedes. Dit is het armste land van Europa. Mensen in Moldavië verdienen gemiddeld minder dan 900 euro per maand.Screen Shot 2018-02-20 at 14.40.06

Weinig plekken zijn zo verweesd als Moldavië. Niemand lijkt er echt wat van te moeten hebben. Er zitten nauwelijks natuurlijke rijkdommen in de grond, er lopen geen grote pijpleidingen doorheen, op de internationale handelsroutes neemt het een marginale plek in en met een bevolking van 3.5 miljoen is het een van de kleinste landen in Europa. Toch blijft het na Wit-Rusland en Oekraïne een frontlijnstaat tussen Rusland en het Westen. Sinds 1991 bevinden zich meer dan duizend Russische soldaten in het oosten van het land, in Transnistrië. Officieel bewaken zij er een wapendepot, maar in de praktijk waken zij erover dat de afvallige regio afvallig blijft. De Russen kijken dan weer achterdochtig naar de groeiende Europese invloed in het westelijke deel van het land.

Er valt veel te berichten over het kleine Moldavië, over de uitzinnige armoede, bijvoorbeeld, die inwoners aanzet om voor enkele duizenden euro’s een nier voor transplantatie te verkopen aan rijke Europeanen, over de tienduizenden Moldavische meisjes in Europese prostitutienetwerken, over de smokkel, over de duizenden andere Moldaviërs die voor een hongerloon tewerkgesteld zijn in Roemenië en over de lovenswaardige strijd die jonge Moldaviërs voeren tegen de corruptie en om hun land dichter bij de Europese Unie te krijgen. Ik ben bij mijn bezoek echter vooral op zoek naar inzicht in de proxy-oorlog waarbij de grootmachten veile oligarchen steunen om hun invloed te behouden: de geopolitiek van de corruptie.

Hotel Chisinau

“Als je echt wil kennis maken met dit land, boek dan een kamer in Hotel Chisinau,” had een bevriende Europese diplomaat me voor mijn vertrek geadviseerd. Ik volg haar raad op en arriveer na middernacht in de desolate hoofdstad van Moldavië. De neonverlichting onthult de talrijke barsten in de statige gevel, de vensters dichtgeplakt met aluminiumfolie en de afgebladerde daklijst. Een nachtportier ontgrendelt de voordeur en schiet naar boven om een receptioniste te wekken. Mijn kamer heeft nog steeds een jaren-zestig-interieur, een betonnen bad afgestreken met polyester en veel wit plastiek. ’s Ochtends ontbijt ik in een kelder waarvan de muur met hoogglanzende latex tot een kerker werd geëvoceerd. Op een groot plasmascherm kronkelt de popzangeres Rihanna – eveneens in latex. Mijn ontbijt wordt geserveerd: een hardgekookt ei, een knakworst en twee sneden wit brood.

Hoewel Hotel Chisinau een van de meest bevreemdende plekken is waar ik logeerde, was dit hotel de plek waar de huidige sterke man van Moldavië in de jaren negentig zijn opmars naar de macht zou hebben ingezet – als pooier. Vlad Plahotniuc is thans de voorzitter van de Democratische Partij voor Moldavië. Hij heeft het voorkomen van de ideale schoonzoon: strak in het pak, keurig gekapt en gedistingeerd. “Plahotniuc is een echte straatvechter die zichzelf salonfähig heeft gemaakt,” hoor ik van een Europese diplomaat, “Het hotel waar je verblijft, hij ging daar meisjes aanbieden aan zakenmannen en politici. Ze hebben hem er ooit willen arresteren, maar hij is op het nippertje ontsnapt. Wel heeft hij jarenlang video-opnames gemaakt van zijn klanten en daaraan dankt hij wellicht nog steeds veel macht: hij heeft dossiers van verschillende mensen die ertoe doen en kan ze chanteren.”

Dat verhaal van de videotapes krijg ik nog van verschillende andere diplomaten te horen, maar vandaag gaat de machtspositie van Plahotniuc veel verder. Plahotniuc is een typische oligarch en vergaarde honderden miljoenen door zich in te kopen in de vastgoedsector en nutsbedrijven. Hij bezit vier van de vijf televisiestations en verschillende sportclubs. “Nu gebruikt Plahotniuc de staat als zijn privéonderneming. Hij is de grote poppenmeester en benoemt alle belangrijke beleidsmakers,” wordt me verteld in een andere Europese ambassade, “Hij beschouwt het overheidsbudget als zijn eigen budget. Zopas werden de belastingen verhoogd. Met dat geld wil hij de verkiezingen voorbereiden, steun kopen, maar ook zijn afhankelijkheid van Europese hulp terugdringen, omdat wij te kritisch zouden zijn. Ondanks zijn controle over de media is Plahotniuc niet populair. Amper één procent van de Moldaviërs vertrouwt hem. Om een verkiezingsnederlaag te vermijden veranderde hij dan maar de grondwet.”

Plahotniuc gebruikt zijn land niet alleen als een grabbelton, maar ook als politieke pasmunt. “Hij profileert zich als anti-Russisch,” vertelt men me verder in de ambassade, “Dit laat hem toe om de vrees die bij veel Moldaviërs heerst over Rusland te exploiteren, maar ook om zich in de gratie van Washington te werken. Niet dat geopolitieke overwegingen voor hem echt de doorslag geven, want zijn zakenrelaties met Rusland blijven overeind en eerder dit jaar zat hij doodleuk mee de Socialistische Internationale in Columbia voor. Maar voor de Amerikanen op hun beurt is alles goed om de Russen te stoppen, ook de samenwerking met een opportunistische en corrupte oligarch. Amerika is de belangrijkste bron van financiële steun. Dit is opnieuw de Koude Oorlog op zijn smerigst.” Plahotniuc werd intussen twee keer uitgenodigd in Washington, waar hij onder andere sprak met Victoria Nuland, toen nog verantwoordelijk op ministerie van buitenlandse zaken voor Europese aangelegenheden.Screen Shot 2018-02-20 at 14.40.30

Dodon

Wordt Plahotniuc onthaald in Washington, dan loopt de president, Igor Dodon, de deur plat in Moskou. Dodon wil Moldavië lid maken van de Euraziatische Unie en heeft zich verzet tegen plannen om Moldavië dichter bij de NAVO te brengen, door bijvoorbeeld een liaisonkantoor toe te laten in Chisinau, om soldaten naar NAVO-oefeningen te sturen en om met Amerikaans geld een militaire basis nabij Transnistrië op te knappen. “Het is verkeerd,” zei Dodon, “En het heeft totaal geen zin om de confrontatie op te zoeken.” Dodon geniet een grotere populariteit dan Plahotniuc en doet zich ook volkser voor. “Vergis je niet,” hoor ik bij de Europese diplomate, “Ook Dodon is een oligarch, maar hij heeft niet de macht van Plahotniuc en compenseert dat door zich als gesprekspartner van Vladimir Poetin te profileren. De Russen gebruiken hem als vloermat. Eerder dit jaar liet Poetin hem drie uur wachten voor een onderhoud.”

Rusland en Washington mogen dan naar Moldavië kijken als een onderdeel van het geopolitieke schaakveld, voor de twee leiders schijnt geopolitiek dus vooral een middel om hun eigen positie en vooral hun eigen economische belangen te handhaven. “Bij de verkiezingen van 2016 had de bevolking nog enige hoop dat Dodon, in de stijl van Poetin met krachtig leiderschap komaf zou maken met de corruptie, maar het is alleen erger geworden,” hoor ik van dezelfde diplomate, “Wellicht hebben Dodon en Plahotniuc zelfs een deal met elkaar, want ondanks uiteenlopende partijpolitieke belangen en de ogenschijnlijke meningsverschillen over Rusland, hebben zij elkaar herhaaldelijk gesteund.”

Naast Rusland en de Verenigde Staten, had de Europese Unie ook een favoriet in Moldavië. Dat was Vladimir Filat, voorzitter van de Liberale Democratische Partij en eerste minister. Het was Filat die het associatieverdrag met Europa onderhandelde. Filat werd echter voor negen jaar in de gevangenis gezet voor betrokkenheid bij een fraudeschandaal bij een bank. In welke mate Filat er echt voor iets tussen zat of dat er sprake was van een afrekening door Plahotniuc, blijft onduidelijk, maar feit is dat er een miljard dollar spaargeld uit die bank verdwenen is: weg.

Twee dagen lang wissel ik in Chisinau van gedachten over de politieke toestand, met diplomaten, journalisten, studenten en enkele beleidsmakers. Niemand uitte enig optimisme. “Onze moraal is gebroken,” vertelde Mariana Milewski, een journaliste. “Iedereen die kan, vertrekt,” stelde Constantin Lupu, een student scheikunde die ik tegen het lijf liep in de hippe L-Kunstgalerij. Mijn laatste conversatie voer ik met Galina Selari een van de vooraanstaande intellectuelen. Ik ontmoet haar in een kleine leeskamer. Het weinige daglicht wordt tegengehouden door planten op de vensterbank. “Vergeet ook onze geschiedenis niet. Moldavië is steeds een transitland geweest. Bessarabië was een strijdperk tussen Rusland, Europa en de Turken. We hebben nooit een identiteit ontwikkeld, laat staat een civiele maatschappij. En nu kijken we voor onze toekomst opnieuw naar het buitenland: de ene naar het Oosten, de andere naar het Westen. We hebben geen benul van wat we zelf willen. Is Moldavië een echte staat? Ik weet het niet, maar er leven een paar miljoen mensen op dit lapje grond en dus hebben we minstens een reden om te strijden voor een betere toekomst hier.”Screen Shot 2018-02-20 at 14.42.45

Transnistrië

Ik laat Chisinau achter me en ben er niet rauwig om. Op de gemoedelijke inwoners na, is Chisinau een onaantrekkelijke stad. Sinds de val van de Sovjet-Unie lijkt het verval onophoudelijk door te zijn gegaan. Veel van de betonnen woonblokken staan leeg. In de voetgangerstunnels zijn hele treden van de trappen verdwenen en liggen elektriciteitskabels naakt op de vloer. De weinige kleurrijke plekken in de stad zijn buitenlandse winkelketens. Zelfs restaurants en tavernes zijn, ondanks de prima Moldavische wijn, schaars. Ik heb met de mensen te doen. Oekraïne wordt evenzeer geteisterd door oligarchen en er woedt een bloederige oorlog, maar bij een deel van de bevolking heerste toch de idee dat de oorlog de rangen deed sluiten en dat er iets was om voor te strijden. In Wit-Rusland heerst misschien een dictator, maar het was er veel keuriger en gemoedelijker. Dit Moldavië is echt het land van de aftakeling.

De reis gaat verder naar Transnistrië, officieel maakt het deel uit van Moldavië, maar eigenlijk loopt de rivier de Dnjestr als een grens door het land en is het gebied een Russisch protectoraat. Na een uur rijden moeten we stoppen voor een controlepost: soldaten, Russische soldaten, met een Kalasjnikov aan de schouder. Er staan Friese ruiters en een pantserwagen. Pas na de Russen volgt een controle door douanebeambten van Transnistrië en ze werken grondig. “Openmaken,” wijst een van hen naar mijn koffer. Ze halen alles ondersteboven en bij het zien van mijn camera willen ze de foto’s controleren. Gelukkig zijn de eerste er nog van het thuisfront. Maar dan vist een van de douanebeambten een visitekaartje van een diplomaat van tussen mijn kleren. “Meekomen!” Een uur lang probeer ik uit te leggen wat het doel is van mijn reis en krijg daarna de toestemming om 24 uur in het gebied te blijven.

Bijna hele weg word ik gevolg. De twee contacten met wie ik in de stad Tiraspol heb afgesproken, geven onverwacht verstek. Ik besluit dan maar vooral mijn ogen de kost te geven en rijd kriskras door het straatarme Tiraspol. Nergens in heel de regio is de Sovjettijd nog zo aanwezig als in Transnistrië. Zelfs in het nationale embleem prijken nog steeds de hamer en sikkel. Op verschillende pleinen kijkt Vladimir Lenin toe en op de weidse lanen daveren geregeld oude Russische legertrucks voorbij. Her en der rondom de stad liggen Russische legerkazernes, nog steeds met de prominente rode Sovjet-ster op de ijzeren poorten. Minstens even prominent als de Russen is het zakenimperium Sheriff. Er zijn het nagelnieuw Sheriffvoetbalstadion, de Sheriffwinkelcentra, het Sheriffhotel, enzovoort. De man erachter is Viktor Gushan, een voormalige officier van de Sovjet-inlichtingendienst KGB. Dankzij hem kregen de talrijke orthodoxe kerken in Tiraspol kregen weer glimmend bladgoud op de koepels. De meest recente presidentsverkiezingen werden gewonnen door zijn bewakingsagent en in het parlement heerst zijn partij: de Partij van de Vernieuwing.

Met mijn bezoek aan Transnistrië zet ik een punt achter mijn etappe door Oost-Europa, van Sint-Petersburg tot de Zwarte Zee. Laat er geen twijfel over bestaan: overal in deze regio ligt kruit opgestapeld en de spanningen met Rusland zijn nog steeds te snijden. Maar minstens even zorgwekkend als de geopolitieke rivaliteit is het totale gebrek in de regio aan perspectief, de economische stagnatie, de corruptie en de wurggreep van oligarchen. (Naar volgende aflevering: Oekraïne)Screen Shot 2018-02-20 at 14.39.08

Gepubliceerd in Knack en Trouw.

Leave a Reply