Jonathan Holslag On world order and disorder

Bijt Poetin in het zand?

Enkele maanden geleden had hij het nog allemaal in de wacht kunnen slepen: de Krim, invloed in de rest van Oekraïne, ontzag bij de buurlanden en nog meer ontzag van zijn eigen bevolking. Poetin, het meesterbrein, die in beste KGB-stijl de zwakte van zijn tegenstander uitbuitte. Maar het meesterbrein ging te ver. Zelfs als Poetin woensdag in Minsk een eerbaar vergelijk kan onderhandelen, dan nog zal de schade die Rusland oploopt groter zijn dan de baten van de oorlog in Oekraïne.

Niet dat die baten ooit erg groot waren. De Krim heeft natuurlijk een strategische waarde, maar die moet ook niet overschat worden. De haven van Sevastopol die door de Russische marine gebruikt wordt, is vooral symbolisch. Met Novorossiysk hebben de Russen op eigen territorium een haven in de Zwarte Zee die even relevant is en in 2010 had Kiev trouwens de toegang tot Sevastopol verzekerd tot 2042. Oekraïne zelf is natuurlijk van oudsher een buffer ten aanzien van het Westen, maar in vergelijking met de Russische belangen in het Verre Oosten, de Kaukasus of de Arctische zee, is het land eigenlijk niet eens de prioriteit.

De belangen in Oekraïne zijn aanzienlijk, maar er zijn nog aanzienlijkere belangen elders. Ik vermoed trouwens ook dat de Russen de positie van Oekraïne als buffer niet echt bedreigd zagen. Lidmaatschap van de Navo was nooit aan de orde. Het associatieverdrag met Europa was misschien storend, maar voor het conflict losbrak hoorde ik Russische diplomaten meer over de zwakte van het Europees nabuurschapsbeleid dan over de kracht van Europa.

Wat het Kremlin tot actie aanzette was een combinatie van factoren: de uitbarsting van nationalisme in Kiev als gevolg van de Russische druk, de impact daarvan op Rusland-gezinden op de Krim en elders, de terughoudendheid van het Westen ten aanzien van het referendum op de Krim, de nog grotere terughoudendheid bij het begin van de onlusten in het oosten, de financiële moeilijkheden van de nieuwe Oekraïense regering,… Alles zat mee, totdat het neerhalen van vlucht MH17 leidde tot een snelle verharding van de Westerse houding. De berooide Oekraïense regering, aangevuurd door ongezien nationalisme, bleek een taaiere klant dan verwacht en de Europese lidstaten moeilijker uiteen te spelen waren dan het Kremlin gewoon was.

Tezelfdertijd liepen de kosten op. Sancties legden de Russische financiële markten droog en dalende energieprijzen dreven de begroting voor het eerst sinds jaren in het rood. Rijke Russen haalden in 2014 voor meer dan honderd miljard aan kapitaal weg uit hun land: een ongeziene kapitaalvlucht. Het geweld maakte ook traditionele bondgenoten nerveus Aleksandr Loekasjenko, de dictator van Wit Rusland, pleitte in ongewoon duidelijke woorden voor een autonome positie. Nursultan Nazarbayev, de sterke man van Kazakhstan, leverde bijna identiek hetzelfde pleidooi. Dan hebben we het nog niet eens over de miljarden aan investeringen die nodig zijn op de Krim, laat staan de rekening die de Russen gepresenteerd zullen krijgen als een meer autonoom Oost-Oekraïne begint te denken aan de heropbouw.

Ik zie niet hoe Rusland dit kan rechtzetten of hoe Poetin hier op lange termijn garen uit kan spinnen. Zelfs een diplomatiek succes in Minsk zal gevolgd worden door een politieke kater. Vanachter de propagandagordijnen zal immers opnieuw de troosteloze staat van de Russische economie en de uitgemergelde samenleving opdoemen. Voor zover we aankunnen op internationaal onderzoek blijkt de meerderheid van de Russen ontevreden over de economische toestand en meer dan een derde ontevreden over de algemene staat van het land. Dit zou Poetin kunnen aanzetten om de vlucht vooruit te kiezen en nog meer te proberen het nationalisme aan te stoken door een forse buitenlandpolitiek, maar de vraag is of hij dat kan volhouden. Economisch en militair zijn de middelen beperkt. Zijn bondgenoten in China voelen er weinig voor om nu reeds mee in bad gesleurd te worden.

Dat brengt ons bij een ander punt: De oorlog in Oekraïne zou de aftakeling van Rusland kunnen versnellen. Niet alleen de interne stabiliteit kan in het gedrang komen, maar ook de geopolitieke verschuivingen kunnen versnellen. Er zitten genoeg oorlogsheren in de Kaukasus klaar om te profiteren van de Russische malaise. De Golfstaten en de Turken, voor de Russen de jakhalzen van de Zwarte Zee, hoeven de Russofobie rondom de Zwarte Zee en in Centraal Azië maar naar hun hand te zetten. De Chinezen maken handig gebruik van de Russische zwakte om meer greep op het Russische Verre Oosten te krijgen. Als de rook in Oekraïne optrekt, wordt dat de sombere realiteit waar de Russen mee in het reine moeten komen.

Achtergrond:

Breidt de Russische militaire macht uit? Ja. De Russische defensie-uitgaven zijn gegroeid van ongeveer 10 miljard dollar in 2000 tot 90 miljard in 2013. Ter vergelijking: Frankrijk geeft 61 miljard dollar uit, Duitsland 49 miljard. Moderniseringsprogramma’s voor de luchtmacht, met de introductie van o.m. de SU-35, en van de landmacht, met o.m. de Armata gevechtstank, zijn onderweg. Rusland beent hiermee zijn achterstand van na de Koude oorlog geleidelijk in. De marine blijft de zwakste schakel. Belangrijk in de defensiedoctrine is de nadruk op onrechtstreekse oorlog – de vijand schade berokkenen zonder directe confrontatie. Cfr: The Military Balance, Военная доктрина Российской Федерации [Military Doctrine of the Russian Federation].

Krimpt de Russische bevolking? Ja en neen. Volgens Russische censuscijfers telt het land nog steeds twee miljoen mensen minder dan bij de val van de Sovjetunie. De krimp is weliswaar gestopt dankzij een actieve geboortepolitiek en vooral door migratie, jaarlijks goed voor meer dan 200,000 inwijkelingen, voornamelijk uit Centraal Azië. Cfr.: http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm

Leave a Reply